Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP: Hướng dẫn áp dụng cơ chế, chính sách đặc thù trong giải quyết, xét xử vi phạm pháp luật về đất đai

Ngày 18/8/2026, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã thông qua Nghị quyết số 04/2026/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng một số quy định về cơ chế, chính sách đặc thù thuộc thẩm quyền của Tòa án khi giải quyết, xét xử vi phạm pháp luật về đất đai theo Nghị quyết số 29/2026/QH16 của Quốc hội. Nghị quyết có hiệu lực thi hành kể từ ngày 15/10/2026.

Toàn văn Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP xem tại file đính kèm dưới đây. Một số nội dung chính của Nghị quyết như sau:

Theo Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP, Tòa án áp dụng một số quy định về cơ chế đặc thù về xử lý vi phạm pháp luật đất đai có nội dung chính sau:

1. Miễn trách nhiệm hình sự đối với trường hợp đủ điều kiện

Tại phiên tòa, nếu bị cáo có đủ căn cứ theo Điều 5 và Điều 7 của Nghị quyết số 29/2026/QH16, Hội đồng xét xử xem xét, quyết định miễn trách nhiệm hình sự đối với bị cáo.

2. Đình chỉ vụ án khi đáp ứng đầy đủ căn cứ

Tòa án có thể xem xét đình chỉ vụ án hoặc đình chỉ vụ án đối với bị can, bị cáo trên cơ sở các tài liệu xác định vụ án, vụ việc là vi phạm pháp luật về đất đai nhưng không tham nhũng, xảy ra trước ngày 01/8/2024; xác định hậu quả thiệt hại, mục đích và hiệu quả của dự án, công trình cũng như mức độ khắc phục hậu quả.

Đáng chú ý, Nghị quyết cũng quy định các tài liệu liên quan đến khiếu nại, tố cáo là một trong những căn cứ để Tòa án xem xét, trong đó có trường hợp không có khiếu nại, tố cáo hoặc khiếu nại, tố cáo đã được giải quyết dứt điểm.

3. Tạm đình chỉ vụ án hoặc hoãn phiên tòa để khắc phục hậu quả

Tùy thuộc vào giai đoạn tố tụng, Tòa án có thể quyết định tạm đình chỉ vụ án, tạm đình chỉ vụ án đối với bị can hoặc hoãn phiên tòa.

Tại phiên tòa, nếu có căn cứ xác định bị cáo, tổ chức hoặc cá nhân liên quan có thể khắc phục hậu quả trong thời hạn nhất định, Hội đồng xét xử có thể hoãn phiên tòa không quá 30 ngày. Trường hợp không có khả năng khắc phục trong thời hạn này thì có thể xem xét tạm đình chỉ vụ án.

Để xem xét việc tạm đình chỉ hoặc hoãn phiên tòa, Tòa án có thể căn cứ vào phương án khắc phục, bản giải trình về nguyên nhân khách quan và bản cam kết khắc phục hậu quả kèm theo các tài liệu, chứng cứ chứng minh khả năng, lộ trình và thời hạn khắc phục.

4. Giảm hình phạt tương ứng với mức độ khắc phục hậu quả

Trường hợp không thể khắc phục toàn bộ hậu quả, Tòa án căn cứ vào hiệu quả kinh tế – xã hội và mức độ khắc phục hậu quả tại thời điểm xét xử để xem xét giảm mức hình phạt.

Mức giảm tối đa được quy định tương ứng với tỷ lệ khắc phục hậu quả:

• Khắc phục đến 1/4 hậu quả: có thể giảm tối đa 1/4 mức hình phạt;
• Khắc phục trên 1/4 đến 1/2: có thể giảm tối đa 1/2 mức hình phạt;
• Khắc phục trên 1/2 đến 3/4: có thể giảm tối đa 2/3 mức hình phạt;
• Khắc phục trên 3/4 đến dưới toàn bộ: có thể giảm tối đa 4/5 mức hình phạt.

5. Hoãn, miễn, giảm chấp hành hình phạt và tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù

Đối với người đã có bản án nhưng chưa có quyết định thi hành án hoặc người đang chấp hành hình phạt tù, nếu đáp ứng các điều kiện tại Điều 6 của Nghị quyết số 29/2026/QH16, Tòa án có thể xem xét hoãn chấp hành hình phạt, tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù, miễn chấp hành hình phạt hoặc miễn phần hình phạt còn lại theo thẩm quyền.

Trường hợp đã khắc phục một phần hậu quả và thuộc các trường hợp được Nghị quyết quy định, mức giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù có thể được xem xét theo tỷ lệ khắc phục; mức giảm tối đa có thể lên đến 9/10 mức hình phạt đã tuyên trong trường hợp khắc phục trên 3/4 đến dưới toàn bộ hậu quả và đáp ứng các điều kiện tương ứng.

Ngược lại, người có khả năng, điều kiện để khắc phục hậu quả nhưng không thực hiện việc khắc phục thì không được xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù theo cơ chế này.

6. Giảm thời hạn để xóa án tích

Nghị quyết cũng quy định cơ chế giảm thời hạn để xóa án tích đối với một số trường hợp đã chấp hành xong bản án. Theo đó, mức giảm thời hạn để xóa án tích là 1/2 thời hạn tương ứng với thời hạn đương nhiên được xóa án tích theo Bộ luật Hình sự. Người thuộc trường hợp được xem xét phải gửi đơn đề nghị và tài liệu chứng minh đến Tòa án đã ra quyết định thi hành án.

Như vậy, Nghị quyết số 04/2026/NQ-HĐTP đã hướng dẫn cụ thể việc áp dụng cơ chế đặc thù trong giải quyết, xét xử các vi phạm pháp luật về đất đai thuộc phạm vi của Nghị quyết số 29/2026/QH16. Các cơ chế được quy định tập trung vào việc miễn trách nhiệm hình sự, đình chỉ vụ án, tạm đình chỉ hoặc hoãn phiên tòa để tạo điều kiện khắc phục hậu quả, giảm mức hình phạt tương ứng với mức độ khắc phục, cũng như hoãn, miễn, giảm chấp hành hình phạt và giảm thời hạn để xóa án tích trong các trường hợp đủ điều kiện.